Πώς το αδιέξοδο στον πόλεμο της Ουκρανίας επηρεάζει τις παγκόσμιες τιμές των τροφίμων

Οι ουκρανικές εξαγωγές σημείωσαν εντυπωσιακή πτώση της τάξης του 75% σε ετήσια βάση κατά τις δύο πρώτες εβδομάδες του Αυγούστου, καθώς η Ρωσία ενέτεινε τις επιθέσεις της, πλήττοντας λιμάνια περισσότερες από 70 φορές τον Ιούλιο και τις αρχές Αυγούστου και χτυπώντας πλοία σε 62 περιπτώσεις αναφέρει ο Independent επικαλούμενος στοιχεία των λιμενικών Αρχών.

Το Κίεβο δηλώνει ότι οι επιθέσεις απειλούν έσοδα από εξαγωγές ύψους 40 δισ. δολαρίων – ποσό που αντιστοιχεί στο 1,5% του ΑΕΠ – ενώ εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι ανά τον κόσμο, οι οποίοι εξαρτώνται από τα ουκρανικά σιτηρά, κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς αυτά.

Ο Πάμπλο Μέγιερ, οικονομολόγος στην εταιρεία παροχής συμβουλών Oxford Economics, δήλωσε ότι πλέον αναμένουν άνοδο του δείκτη τιμών τροφίμων της Παγκόσμιας Τράπεζας κατά περίπου 9,3% το 2026, με τον ρυθμό αύξησης να υποχωρεί στο 4,4% περίπου το 2027.

«Οι εξαγωγές της Ουκρανίας έχουν μειωθεί δραστικά λόγω του κλεισίματος της Οδησσού, ενώ το παγκόσμιο εμπόριο σιταριού κινείται σε επίπεδα χαμηλότερα κατά περίπου 7%», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι ο όγκος των ρωσικών εξαγωγών σιτηρών συρρικνώθηκε επίσης κατά 71% τον Αύγουστο, καταγράφοντας πτώση 83% σε ετήσια βάση κατά το πρώτο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου.

Πόσο σημαντικά είναι τα σιτηρά για την Ουκρανία και τον κόσμο;

Η Ρωσία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας σιτηρών παγκοσμίως, ενώ η Ουκρανία κατέχει την πέμπτη θέση. Μαζί, καλύπτουν σχεδόν το ένα τρίτο της παγκόσμιας ζήτησης.

Σύμφωνα με τη Lloyd’s List η κλιμάκωση των εχθροπραξιών οδήγησε τις ρωσικές εξαγωγές σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 15 ετών, σημειώνοντας πτώση 65% σε ετήσια βάση τον Ιούλιο. Η Ουκρανία κατέγραψε ακόμη μεγαλύτερη πτώση βάσει κυβερνητικών στοιχείων.

Η Ευγενία Σλέπτσοβα, ανώτερη οικονομολόγος της Oxford Economics, προειδοποίησε ότι η κατάσταση για την Ουκρανία έχει επιδεινωθεί περαιτέρω από τον Αύγουστο, καθώς τα λιμάνια παραμένουν κλειστά και οι αγρότες καλούνται να προγραμματίσουν τη δραστηριότητά τους με την προοπτική ότι αυτά θα παραμείνουν κλειστά και κατά τη διάρκεια του νέου έτους.

Όπως σημείωσε οι εξαγωγές σιτηρών ανήλθαν σε μόλις 774.000 τόνους τον περασμένο μήνα –σημειώνοντας πτώση 79% σε σχέση με τον μέσο όρο του Αυγούστου για την περίοδο 2023-25– και σε περίπου 1,4 εκατομμύρια τόνους τον Σεπτέμβριο.

«Με τους τρέχοντες ρυθμούς, οι εξαγωγές σιτηρών για την περίοδο 2026/27 φαίνεται να κυμαίνονται πιο κοντά στα 20 εκατομμύρια τόνους –ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο μισό της πρόβλεψης που είχε γίνει πριν από τον αποκλεισμό – και αυτό υπό την προϋπόθεση ότι οι εναλλακτικές διαδρομές θα φτάσουν στο μέγιστο της δυναμικότητάς τους», τονίζει.

Η γεωργία αντιπροσωπεύει περίπου το 60% των εσόδων της Ουκρανίας από εξαγωγές και ο τρέχων de facto αποκλεισμός εκτιμάται ότι κοστίζει στη χώρα έως και 70 εκατομμύρια δολάρια την ημέρα, σύμφωνα με την Economichna Pravda.

Τις τελευταίες περιόδους, η Ουκρανία κάλυπτε περίπου το 6% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού και το 11% των εξαγωγών καλαμποκιού. Ωστόσο εάν παραταθεί η αναταραχή το πλήγμα στις παγκόσμιες αγορές αναμένεται να γίνει μεγαλύτερο.

Απειλείται και το Επισιτιστικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ

Το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Επισιτισμού (WFP) των Ηνωμένων Εθνών συγκαταλέγεται στους φορείς που βασίζονται στις ουκρανικές γεωργικές εξαγωγές λόγω του κόστους και της γεωγραφικής τους θέσης. Μια μείωση της παραγωγής απειλεί πληθυσμούς σε ορισμένες από τις πιο ευάλωτες περιοχές του κόσμου.

Πριν από τον πόλεμο, οι ουκρανικές εξαγωγές τροφίμων – κυρίως σιταριού, φυτικών ελαίων και μπιζελιών – κάλυπταν τις διατροφικές ανάγκες περίπου 400 εκατομμυρίων ανθρώπων ετησίως, σύμφωνα με το WFP.

Ο Ζαν Μαρτίν Μπαουέρ, διευθυντής της υπηρεσίας ανάλυσης επισιτιστικής ασφάλειας και διατροφής του WFP, δηλώνει ότι ο οργανισμός προμηθεύτηκε περισσότερους από 880.000 μετρικούς τόνους τροφίμων από την Ουκρανία το 2021.

Ωστόσο, από το 2022 και μετά, έχει μεταφέρει περισσότερους από ένα εκατομμύριο μετρικούς τόνους από την Ουκρανία σε χώρες που έχουν ανάγκη.

«Το αρχικό κλείσιμο των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας το 2022 συνέβαλε στην απότομη άνοδο των παγκόσμιων τιμών των τροφίμων, ωθώντας τις τιμές σε επίπεδα που είχαν να καταγραφούν εδώ και μία δεκαετία και δυσχεραίνοντας την πρόσβαση των ευάλωτων οικογενειών σε βασικά είδη διατροφής», τονίζει.

«Αν και οι αγορές έχουν προσαρμοστεί έκτοτε, οι πιο πρόσφατες επιθέσεις σε λιμάνια, πλοία και υποδομές εξαγωγών προκαλούν ανησυχία, καθώς αυξάνουν το κόστος μεταφοράς και ασφάλισης, μειώνουν την προβλεψιμότητα των εξαγωγών σιτηρών και ενέχουν τον κίνδυνο άσκησης πρόσθετης πίεσης στις τιμές των τροφίμων ιδίως όταν συνδυάζονται με τις τρέχουσες διαταραχές στην Ερυθρά Θάλασσα και στα Στενά του Ορμούζ» καταλήγει.

Υπάρχει διέξοδος από την κρίση;

Από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής, η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να διευκολύνει τη χρήση εναλλακτικών διαδρομών μεταφοράς για τη διακίνηση εμπορευμάτων από και προς την Ουκρανία.

Αυτές οι «Λωρίδες Αλληλεγγύης», μέσω των οποίων μεταφέρονται εμπορεύματα σιδηροδρομικώς, οδικώς και ποταμίως, εξυπηρετούσαν τον Ιούλιο το 95% των μη γεωργικών εξαγωγών της Ουκρανίας, αλλά μόνο το 20% των ουκρανικών σιτηρών, των ελαιούχων σπόρων και των συναφών προϊόντων.

Η θαλάσσια οδός παραμένει ο πιο αποδοτικός τρόπος μεταφοράς μεγάλων φορτίων σε μεγάλες αποστάσεις, και το υπόλοιπο 80% των εμπορευμάτων εξακολουθούσε να διακινείται μέσω του διαδρόμου ναυσιπλοΐας της Μαύρης Θάλασσας έστω και σε μειωμένες ποσότητες.

Η Oxford Economics προειδοποίησε ότι οι εναλλακτικές διαδρομές θα μπορούσαν, στην καλύτερη περίπτωση, να υποκαταστήσουν περίπου 17 εκατομμύρια τόνους σιτηρών που λείπουν, ακόμη και αν αυξηθεί η μεταφορική τους ικανότητα. Επιπλέον, ούτε αυτές οι διαδρομές είναι επί του παρόντος ασφαλείς από ρωσικά πλήγματα.

Η Σλέπτσοβα δήλωσε ότι η πτώση των εξαγωγών σε σχέση με πέρυσι αντικατοπτρίζει την αντίληψη περί κινδύνου και όχι την έλλειψη μεταφορικής ικανότητας.

«Ο διάδρομος που διαχειριζόταν η ίδια η Ουκρανία λειτούργησε μέχρι το 2025 και οι όγκοι κυμαίνονταν μεταξύ 2,5 και 3,5 εκατομμυρίων τόνων μηνιαίως. Από τα τέλη Ιουλίου, η Ρωσία άρχισε να πλήττει απευθείας πολιτικά πλοία και λιμενικές υποδομές, οι ασφαλιστικές εταιρείες απέσυραν την κάλυψη και οι πλοιοκτήτες σταμάτησαν να προσεγγίζουν τα λιμάνια.

Γι’ αυτόν τον λόγο κατέρρευσαν οι όγκοι διακίνησης, παρόλο που τα λιμάνια δεν έκλεισαν ποτέ επίσημα, και γι’ αυτόν τον λόγο θα μπορούσαν να ανακάμψουν γρήγορα εάν σταματούσαν οι επιθέσεις», αναφέρει.

Από την πλευρά του ο Μέγιερ σημείωσε ότι αναθεωρήθηκε προς τα κάτω την προηγούμενη εκτίμησή για την άνοδο του δείκτη τιμών τροφίμων της Παγκόσμιας Τράπεζας – ο οποίος προβλεπόταν αρχικά να αυξηθεί κατά 11,8% φέτος – καθώς η «αποδείχθηκε ότι έχει διαταραχθεί η μετακίνηση και όχι η διαθεσιμότητα».

Η παγκόσμια προσφορά σιταριού παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη σε σχέση με πέρυσι, δήλωσε, ακόμη και αν ο πόλεμος εξακολουθεί να δημιουργεί εμπόδια στη μεταφορά του.

Ο ρόλος της Τουρκίας

Σε μια νέα προσπάθεια για την αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα, η Τουρκία, η Ινδία, η Αίγυπτος και άλλα κράτη της Μέσης Ανατολής συμμετείχαν σε συνομιλίες στα τέλη της περασμένης εβδομάδας, σύμφωνα με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

Η Τουρκία και ο ΟΗΕ διαμεσολάβησαν για τη σύναψη της λεγόμενης «Πρωτοβουλίας για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας» τον Ιούλιο του 2022, με στόχο την ασφαλή εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών εν μέσω του πολέμου, ωστόσο η Ρωσία αποχώρησε από τη συμφωνία το επόμενο έτος, διαμαρτυρόμενη ότι οι δικές της εξαγωγές τροφίμων και λιπασμάτων αντιμετώπιζαν σοβαρά εμπόδια.

Η Νάτια Σεσκούρια, ανώτερη ερευνήτρια στο Royal United Services Institute (RUSI), δήλωσε ότι οι πιθανότητες για μια βιώσιμη επαναλειτουργία του διαδρόμου της Μαύρης Θάλασσας παραμένουν περιορισμένες, αν και μια περιορισμένης εμβέλειας διευθέτηση αποτελεί πιθανότητα.

«Το Κρεμλίνο έχει ελάχιστους λόγους να προχωρήσει σε παραχωρήσεις, καθώς τα πλήγματά του κατά των ουκρανικών λιμανιών και των ενεργειακών υποδομών αποτελούν μέσο πολιτικής πίεσης σε οποιαδήποτε ευρύτερη διαπραγμάτευση», εξηγεί.

«Ο αποκλεισμός πλήττει επίσης την Ουκρανία στο πιο ευάλωτο σημείο της, δεδομένου ότι ο αγροτικός τομέας απέφερε περισσότερα από τα μισά έσοδα της χώρας από εξαγωγές κατά το προηγούμενο έτος», προσθέτει.

«Για τη Ρωσία, πρόκειται για έναν αποτελεσματικό τρόπο άσκησης πίεσης στο Κίεβο. Συνεπώς, το πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι μια περιορισμένης έκτασης και χρονικής διάρκειας συμφωνία, παρά η δημιουργία ενός μόνιμου διαδρόμου», καταλήγει.